سلول‌های بی شمار سیستم ایمنی

اکنون نگاهی داریم به سلول‌های متفاوتی که سیستم ایمنی را می‌سازند. همه این سلول­ ها آن قدر کوچک هستند که برای مشاهده آنها به میکروسکوپ نیاز داریم. مهمترین این سلول‌ها گلبول‌های سفید هستند که بر اساس شکل هسته به دو گروه سلول‌های چند هسته‌ای یا گرانولوسیت (دانه دار) و سلول‌های تک هسته‌ای تقسیم می‌شوند. 

در واقع واژه چند هسته‌ای به شکل قطعه قطعه هسته منفرد این سلول‌ها اشاره دارد؛ نه این که واقعاً یک سلول از چندین هسته تشکیل شده باشد. واژه دانه‌دار هم به وجود تعداد زیادی دانه در این سلول‌ها اشاره دارد که محتوی مواد لازم برای کارکردهای طبیعی این سلول‌ها هستند. سلول‌های چند هسته‌ای شامل نوتروفیل‌ها، بازوفیل‌ها، ماست‌سل‌ها (Mast cell) و ائوزینوفیل‌ها می‌باشند. سلول‌های تک هسته‌ای نیز شامل لنفوسیت‌ها، مونوسیت‌ها و سلول‌های کشنده طبیعی (Natural Killer) می‌باشند. بیائید با این سلول‌ها بشتر آشنا شویم.

نوتروفیل ها:

نوتروفیل با هسته قطعه قطعه و محتوای دانه دانه

نوتروفیل با هسته قطعه قطعه و محتوای دانه دانه

این ها گروهی از سلول‌های سفید بدن شما هستند که همیشه در خون حضور دارند و اولین سلاح دفاعی سلولی بدن شما در مقابل میکروب‌ها به شمار می‌روند. به این صورت که دارای خاصیت بیگانه خواری یا فاگوسیتوز می‌باشند، یعنی قادرند میکروب‌هایی که برای بدن شما بیگانه تلقی می‌شوند را بلعیده و آنها را با استفاده از موادی که در دانه های خود دارند هضم نمایند. این مواد آنزیم هایی هستند که قسمت‌های مختلف میکروب بلعیده شده را هضم می‌کنند. 
نوتروفیل‌ها سربازانی هستند که همیشه فارغ از حضور یا عدم حضور میکروب همراه خون کل بدن شما را به لحاظ دفاعی در حالت آماده باش نگه می‌دارند. بدن شما برای این که ذخیره مناسبی از این سلول‌ها را همیشه در اختیار بگذارد روزانه صد میلیارد نوتروفیل تولید می‌کند. درست مانند جایگزین کردن سربازان تازه نفس با سربازان خسته، آسیب دیده و یا کشته شده در صحنه جنگ.

بازوفیل‌ها و ماست‌سل‌ها:

اگر آلرژی دارید به خاطر عملکرد این سلول‌هاست. بعد از برخورد با عوامل حساسیت زا، محتویات داخل دانه های فراوان موجود در این سلول‌ها آزاد شده و علائم آلرژی را ایجاد می‌کنند. اما این سلول‌ها در ایمنی سطوح گوارشی و تنفسی شما هم نقش دارند. در قسمت‌های بعدی بیشتر با آلرژی ها آشنا خواهیم شد. در شکل زیر به ترتیب یک بازوفیل و یک ماست سل مستقر در بافت خارج یگ رگ را می‌بینید. در هر دو سلول به دانه های فراوان موجود در آنها توجه کنید.

بازوفیل با محتوای دانه دار فراوان در خون محیطی

ماست سل با محتوای دانه دار در فضای خارج رگ

ائوزینوفیل‌ها:

این سلول‌ها مهمترین سلاح دفاعی بدن شما بر علیه انگل ها خصوصاٌ انگل های کرمی هستند. ابزار دفاعی این سلول‌ها شامل آنزیم های تجزیه کننده در دانه های فراوان موجود در آنها می‌باشد. در شکل زیر این دانه ها را به وضوح می‌بینید.

ائوزینوفیل با محتوای دانه دار فراوان در خون محیطی

مونوسیت‌ها:

در قسمت‌های خارج رگی بیشتر بافت های بدن شما سلول‌های دفاعی مسقر شده اند تا به محض ورود میکروب با آنها مقابله کنند. این سلول‌ها زمانی که هنوز در رگ بوده و خارج نشده اند مونوسیت نام دارند. مونوسیت‌ها پس از خروج از رگ و ورود به بافت به سلول‌هایی به نام ماکروفاژ تبدیل می‌شوند. ماکروفاژها قابلیت های ویژه هجومی و دفاعی را بدست آورده اند؛ درست مانند سربازی که برای استقرار در خط اول جبهه به ابزار و ادوات مناسب تجهیز می‌شود. عمل اصلی ماکروفاژها بیگانه خواری و در عین حال دیده بانی بافت های مختلف بدن است. حال اگر صدمه ­ببینید یا پوست بدنتان دچار بریدگی شود، میکروب‌ها میتوانند از طریق آن وارد بدن شما شوند. وقتی این اتفاق می­افتد موضوع از طریق دیده بان و با استفاده از ابزار پیام "سیتوکین" به نوتروفیل­ها، مونوسیت‌ها و سایر لکوسیت‌ها می رسد تا با مهاجرت به آن محل، میکروب‌ها را تخریب کنند. خود ماکروفاژها هم عوامل بیماریزا را مستقیماٌ با خوردن آنها از بین می­برند. در واقع فراخوانی دیگر سلول‌ها هم با بلع میکروب‌ها همراه است. ماکروفاژها بیشترین حضور را در ریه­ها، کبد، پوست و لوله­گوارش دارند. بعداً با سیتوکین‌ها بیشتر آشنا خواهیم شد. در شکل یک مونوسیت را در خون با هسته لوبیایی شکل ملاحظه می‌کنید.

مونوسیت با هسته لوبیایی شکل در خون محیطی

لنفوسیت­ ها:

دسته دیگری از سلول‌های سفید هستند که از نظر اندازه، کوچکترین آنها محسوب می‌شوند. اندازه آنها می­ تواند کم­تر از یک صدم میلی متر یا 10 میکرون باشد. بر خلاف سلول‌های قبلی که تقریباً هیچ ویژگی در مقابل نوع میکروب‌ها نداشته و از تشخیص نوع آنها عاجز هستند، این سلول‌ها هر نوع میکروب را به شکل اختصاصی شناسایی می‌کنند و پاسخ مناسب با آن را تدارک می بینند. با مفهوم اختصاصیت بعداً بیشتر آشنا خواهیم شد. اگر لنفوسیت‌ها را زیر میکروسکوپ مشاهده کنید در ابتدا همه را یکسان می‌بینید؛ اما با دقت بیشتر متوجه انواع متفاوت آنها می‌شوید که هرکدام عملکرد خاص خودشان را دارند. در حقیقت تفاوت انواع مختلف لنفوسیت‌ها در چگونگی شناسایی انواع میکروب‌ها و مکانیسم های اجرایی آنها می‌باشد. یکی از انواع آنها، لنفوسیت­ B یا سلول B و دیگری لنفوسیت T یا سلول T می­ باشد. نام­گذاری سلول B بر گرفته از محل تولید آن در مغز استخوان (Bone marrow) انسان و بورس فابریسیوس (Bursa of fabricius) پرندگان و نام­گذاری سلول T به غده محل تکامل آنها یعنی تیموس (Thymus) اشاره دارد. سلول‌های B سِلاح­ خاصی به نام آنتی‌بادی تولید می­ کنند که با اتصال به میکروب آن را از بین می برند. این سلول‌ها واسطه بخش مهمی از سیستم ایمنی به نام ایمنی هومورال هستند؛ به این علت که آنتی‌بادی های ترشحی موجود در مایعات بدن را تولید می‌کنند. دیگر لنفوسیت­ ها سلول‌های T کمکی (helper) و T کشنده (killer) می‌باشند. سلول‌های T کمکی به منظور تولید آنتی‌بادی به سلول‌های B کمک می ­کنند. هرچند تولید آنتی‌بادی بدون کمک سلول‌های T هم امکان پذیر است لیکن این کمک به تولید مقادیر فراوان تر و مؤثرتر آنتی‌بادی می انجامد. سلول‌های B برای دریافت این کمک باید حضور میکروب را در خود به اطلاع سلول‌های T برسانند. این اطلاع رسانی با عرضه بخش هایی از میکروب از طریق تعامل چهره به چهره دو سلول در گره‌های لنفی صورت می گیرد. سلول‌های T کمکی توانایی ماكروفاژها را هم برای حمله به میکروب‌ها افزایش می­ دهند. بخشی از این کمک معطوف به تولید بیشتر آنزیم های تخریب کننده میکروب‌ها در ماکروفاژ است؛ درست مانند زمانی که جنگ افزار یک سرباز را برای دفاع موثرتر ارتقاء می‌دهند. سلول‌های T کشنده هم همانطور که از نام آنها برمی آید عضو کشنده خانواده گلبول‌های سفید محسوب می­ شوند و سلول‌های آلوده به ویروس یا سلول‌هایی که سرطانی شده اند را از بین می برند. این سلول‌ها برای کشتن، مواد خاصی را روی سلول‌های آلوده به ویروس یا سرطانی می ریزند که باعث تجزیه و مرگ آنها می‌شوند. لنفوسیت‌های B قادرند میکروب‌های آزاد را شناسایی کنند ولی لنفوسیت‌های  T میکروب‌ها را فقط زمانی شناسایی می‌کنند که به سطح سلول‌های دیگر شامل ماکروفاژها و سلول‌های دندریتیک متصل باشند. به عبارت دیگر این سلول‌ها قادر به شناسایی میکروب‌های آزاد نیستند. دسته دیگری از لنفوسیت‌های T به  نام سلول‌های T تنظیمی هم وجود دارند که همان طور که از نامشان برمی آید پاسخ‌های سیستم ایمنی را پس از این که تکمیل شده و دیگر نیازی به آنها نیست خاموش می‌کنند. بعداً بیشتر با این سلول‌ها آشنا خواهیم شد.

لنفوسیت موجود در خون (A) ، لنفوسیت نابالغ (B) ، لنفوسیت فعال شده (C)

سلول‌های کشنده طبیعی (Natural Killer):

سلول‌های بزرگی هستند که به اعتبار داشتن جد مشترک با لنفوسیت‌ها و نیز داشتن دانه های متعدد، به لنفوسیت بزرگ دانه‌دار هم معروف هستند. دانه های این سلول‌ها محتوی همان موادی است که سلول‌های T کشنده به منظور کشتن اهداف خود از آنها استفاده می‌کنند. در واقع این سلول‌ها هم مانند لنفوسیت‌های T کشنده و با استفاده از همان مواد سلول‌های حاوی ویروس‌ها و سلول‌های سرطانی را می کشند. در شکل زیر یک سلول کشنده طبیعی را با دانه های آن می‌بینید.

سلول کشنده طبیعی با محتوای دانه دار در خون محیطی

نوع مهم دیگری از گلبول‌های سفید سلول­ های دندریتیک می ­باشند. وجه تسمیه این سلول‌ها ناظر به بازوهایی است که از آنها شبیه شاخه های یک درخت به بیرون کشیده شده است (لغت Dendron  در زبان یونانی به معنای درخت است). سلول‌های دندریتیک دیده بآنهای قوی و بسیار کارآمد بدن شما در مبادی ورودی میکروب‌ها هستند. این دیده بانی فقط با انتقال پیام حضور میکروب همراه نیست بلکه شامل برداشت و انتقال خود میکروب به کانون‌های حضور لنفوسیت‌های T یعنی گره‌های لنفی است. زمانی که میکروب‌ها وارد بدن می­ شوند راساً به وسیله سلول‌های دندریتیک به سلول‌های T کمکی و کشنده معرفی می‌شوند تا این لنفوسیت‌ها نوع میکروب را شناسایی کرده و بهترین راه مقابله با آنها را تشخیص دهند. در واقع این کار را با قرار دادن بخش هایی از میکروب روی سطح خود و عرضه آنها به لنفوسیت T انجام می‌دهند. بعداً با مفهوم عرضه بیشتر آشنا خواهیم شد. در شکل یک سلول دندریتیک را با زوائد درختی شکل آن می‌بینید.

سلول دندریتیک با زوائد درختی در بافت

پیشتر آموختیم که انواع متفاوت گلبول‌های سفید ضمن گردش در کل بدن، در مکان­ های متفاوتی از بدن همچون طحال و گره لنفاوی تجمع می­ کنند و در عین ایفای نقش های مجزا، در همکاری با یکدیگر، از بدن شما محافظت می‌کنند.


هیچ نظری ارسال نشده است