سلول‌های دستگاه ایمنی کجا ساخته می‌شوند و کجا فعالیت می‌کنند؟

تقریباٌ تمام سلول‌های ایمنی گلبول‌های سفید خون هستند که در استخوان‌ها ساخته می‌شوند. استخوان‌ها بسیار سخت هستند اما یک هسته اسفنجی نرم به نام مغز استخوان دارند.

سلول‌های خونی از سلول‌های ویژه‌ای در مغز استخوان به نام سلول‌های خونساز (هماتوپویتیک) یا سلول بنیادی خونی ساخته می‌شوند. فقط یک سلول بنیادی می‌تواند انواع مختلف سلول‌های ایمنی را با هر مقدار بسازد. مشابه گلبول‌های قرمز و پلاکت ها بیشتر سلول‌های ایمنی مثل نوتروفیل‌ها، سلول‌های B و ماکروفاژها در مغز استخوان ساخته می‌شوند. فقط سلول‌های T متفاوت اند. آنها در اندام ویژه‌ای نزدیک قلب ساخته می‌شوند که تیموس نام دارد. سلول‌های بنیادی خونی که قرار است به سلول T تبدیل شوند تحت عنوان تیموسیت به سمت این اندام حرکت کرده و آنجا بالغ می‌شوند. مغز استخوان و تیموس را به اعتبار این که در نواحی مرکزی بدن حضور دارند بافت لنفاوی مرکزی و به اعتبار تولید اولیه سلول‌های ایمنی در آنها بافت لنفاوی اولیه می‌نامند.

یک سلول بنیادی چند ظرفیتی به دو پیش ساز میلوئیدی و لنفوئیدی تبدیل می‌شود. سپس پیش ساز میلوئیدی به سلول‌های دندریتیک، رده مونوبلاستی، رده میلوبلاستی، اریتروبلاست و مگاکاریوسیت تبدیل می‌شود. رده مونوبلاستی به مونوسیت، رده میلوبلاستی به بیگانه خوارها، اریتروبلاست به اریتروسیت و مگاکاریوسیت به پلاکت متمایز می‌شود. پیش ساز لنفوئیدی خود به پیش سازهای لنفوسیت T و B تبدیل می‌شود. پیش ساز لنفوسیت T به لنفوسیت T و سلول‌های کشنده طبیعی تبدیل می‌شود و سپس لنفوسیت T به لنفوسیت T کمکی و لنفوسیت T کشنده متمایز می‌شود. پیش ساز  لنفوسیت B هم به لنفوسیت B و سپس به پلاسماسل تبدیل می‌شود که در نهایت آنتی‌بادی می‌سازد. شکل زیر مراحل تمایزی انواع سلول‌های خونی را نشان می‌دهد.

سلول‌های ایمنی تازه ساخته شده به وسیله رگ‌های خونی از مغز استخوان و تیموس خارج و درکل بدن منتشر می‌شوند. این سلول‌ها سپس به گره لنفاوی و طحال یعنی محل‌های شروع پاسخ ایمنی مهاجرت می‌کنند تا کارشان را شروع کنند. 

نام تیموس از کجا می آید؟ برخی معتقدند که این کلمه از تیموس گاو گرفته شده که گاهی در آشپزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و بویی شبیه گیاه آویشن دارد. تیموس در ناحیه قدامی قفسه سینه شما قرار داشته و یک پوشش فیبری آن را احاطه می‌کند. زائده هایی از پوشش تیموس به داخل بافت نفوذ کرده و آن را به قسمت‌های کوچکتری به نام لوبول تقسیم می‌کند. بلافاصله در داخل پوشش فیبری، بخش قشری تیموس قرار دارد و در قسمت داخلی قشر، بخش مرکزی (مدولا) تیموس قرار گرفته است. شکل زیر قسمت‌های مختلف تیموس را نشان می‌دهد. داربست سلولی تیموس شامل سلول‌های پوششی و سلول‌های عرضه کننده آنتی‌ژن می‌باشد. عمل این سلول‌ها تکامل و تمایز لنفوسیت‌هایی است که از خارج غده می آیند. لنفوسیت‌های T به منظور تکامل از قشر وارد تیموس شده و به سمت بخش مرکزی حرکت می‌کنند. طی این حرکت، سلول‌های پوششی، سلول‌های دندریتیک و ماکروفاژها آنتی‌ژن های خودی بدن را روی MHC خود به لنفوسیت‌های در حال تکامل عرضه می‌کنند. بدین ترتیب هر سلول T که گیرنده اش اختصاصی آنتی‌ژن خودی عرضه شده توسط سلول‌های داربستی باشد، از بین می‌رود و آن دسته از سلول‌های T که گیرنده شان اختصاصی آنتی‌ژن خودی نباشد، باقی مانده و از تیموس خارج می‌شوند. در واقع تیموس شما آن قدر هوشمند است که می‌تواند لنفوسیت‌ها را به لحاظ این که اختصاصی بافت های خودی یا غیر خودی باشند افتراق دهد. این نحوه تکامل از بروز پاسخ‌های ایمنی نسبت به آنتی‌ژن های خودی جلوگیری خواهد کرد. تیموس به جز هوشمندی، نوعی آینده نگری هم دارد به این نحو که برای همه آنتی‌ژن های غیرخودی که فرد ممکن است در طول زندگی با آنها تماس داشته باشد تدارک دیده و لنفوسیت اختصاصی آن را تولید و آزاد می‌کند. 

سلول‌های سیستم ایمنی کجا عمل می‌کنند و چگونه به آن جا می رسند؟ سلول‌های سیستم ایمنی در مغز استخوان و تیموس ساخته می‌شوند و به طور مداوم تمام نقاط بدن از سر تا نوک انگشتان پا را می گردند. اگر عفونتی بیابند به آن حمله ور شده، میکروب را از بین می برند و این گونه از بدن محافظت می‌کنند. سلول‌های سیستم ایمنی به وسیله عروق خونی و مسیرهای ویژه‌ای به نام عروق یا مجاری لنفی در بدن حرکت می‌کنند. عروق لنفی نیز همانند عروق خونی در سراسر بدن یک شبکه درست می‌کنند. در طول مسیر رگ‌های لنفی نقاطی وجود دارند که "غده لنفی" نامیده می‌شوند. این غده ها در واقع محل تجمع سلول‌های درحال حرکت از طریق لنف می‌باشند. هم چنین سلول‌های ایمنی که توسط خون در بدن شما گردش می‌کنند در طحال، واقع در شکم، تجمع می‌یابند. گره‌های لنفاوی و طحال را به اعتبار این که مکآنهای ثانویه اجتماع سلول‌های ایمنی بعد از تولید اولیه در مغز استخوان و تیموس می‌باشند بافت لنفاوی ثانویه و به اعتبار این که بیشتر در نواحی محیطی بدن حضور دارند بافت لنفاوی محیطی می‌نامند.

 لنف و شبکه لنفاوی چه هستند؟ لنف از فیلتره شدن بخش مایع خون یعنی پلاسما به خارج عروق حاصل می‌شود. در واقع بخشی از پلاسما از گردش خون شما خارج و به مایع میان بافتی ملحق شده و سپس وارد عروق لنفاوی بدن می‌شود. لنف کل بدن در نهایت در ناحیه قفسه سینه از طریق مسیری به نام مجرای قفسه سینه‌ای یا توراسیک به ورید اجوف فوقانی ریخته و در واقع به جریان خون شما باز می‌گردد. عروق لنفاوی در کل بدن حضور دارند. شکل زیر این سازمان بندی را در بدن نشان می‌دهد.

لنف که محتمل است حاوی آنتی‌ژن یا میکروب‌های ورودی به فضای خارج عروقی باشد در مسیرش از غدد لنفاوی یعنی محل حضور لنفوسیت‌ها عبور می‌کند. گفتیم غده های لنفاوی اندام های گرهی کوچکی در امتداد مجاری لنفاوی در سراسر بدن شما می‌باشند. هر غده لنفی را یک پوشش فیبری به نام کپسول احاطه می‌کند. هر گره از یک قشر خارجی و یک ناحیه مرکزی داخلی تشکیل شده است. در مجاورت داخلی قشر هر غده تجمعات لنفوسیت‌های T و پس از آن تجمعات لنفوسیت‌های B حضور دارند. به هر غده یک شریان وارد و از آن یک ورید خارج می‌شود. همچنین به هر غده چندین رگ لنفی آوران وارد شده و یک رگ لنفی وابران خارج می‌شود. لنفی که وارد غده می‌شود در فضایی به نام سینوس حاشیه ای یا زیر کپسولی تخلیه شده و سپس از منطقه قشری به فضای مرکزی به نام سینوس رفته و در نهایت از راه رگ لنفی وابران غده از آن خارج می‌شود.

حین انتشار لنف در غده، لنفوسیت‌ها فرصت خواهند داشت تا آنتی‌ژن اختصاصی خود را بیابند. لنفوسیت‌ها از طریق خون و لنف به غده های لنفی وارد شده و مرتباً آنها را از نظر وجود میکروب‌ها غربال می‌کنند؛ به طوری که گفته می‌شود هر لنفوسیت بدن روزانه حداقل یک بار از هر غده لنفاوی عبور می‌کند تا اگر آنتی‌ژن اختصاصی خود را پیدا کرد، آن را از بین ببرد. آنتی‌ژن هایی هم که وارد لنف نشده و مستقیماً به خون وارد شده اند در طول مسیر خود نهایتاً به طحال خواهند رسید. طحال غده ای با وزن تقریباً صد و پنجاه گرم در قسمت فوقانی چپ شکم است که در زمان عفونت به دلیل فعالیت بیش از حد سیستم ایمنی می‌تواند تا سه برابر اندازه معمولی بزرگ شود. طحال نیز حاوی تجمعاتی از لنفوسیت‌های B و T می‌باشد. لنفوسیت‌های T همچون غلافی دور تا دور انشعاب مرکزی شریان طحالی را پر کرده و در قسمت‌های خارجی‌تر آنها، کانون‌های حضور لنفوسیت‌های B قرار دارند. این کانون‌های سلولی محل غربالگری خون از نظر وجود انواع میکروب‌هاست. شکل زیر ساختار بافتی این سلول‌ها را نشان می‌دهد.

در بخش های قبل آموختیم که هر سلول ایمنی فعالیت خاصی دارد. اما کثرت این سلول‌ها و امکان تبادل اطلاعات و همکاری نزدیک آنها با یکدیگر باعث می‌شود سیستم ایمنی بتواند از بدن در مقابل میکروب محافظت کند. گره‌های لنفاوی و طحال مکان تبادل اطلاعات بین سلول‌های ایمنی و نیز محل تولید آنتی‌بادی ها و فعال شدن سلول‌های T کشنده می‌باشند. آخرین باری که سرما خوردید آیا گلودرد داشتید؟ و آیا نقاط برجسته کوچک روی گردنتان را حس کردید؟ این نقاط گره‌های لنفاوی شما هستند که به علت حضور و فعالیت سلول‌های ایمنی علیه ویروس سرماخوردگی متورم شده اند. این گره‌ها نزدیک دهان و بینی یعنی محل ورود ویروس قرار دارند.

گاهی ندرتاً دیده می‌شود که بعضی افراد به طور مادرزادی فاقد طحال هستند. سیستم ایمنی این افراد می‌تواند به عفونت‌هایی که از طریق دهان یا بینی وارد بدن فرد می‌شوند پاسخ مناسب بدهد. ولی اگر عفونتی از طریق خراش و خون وارد بدن شود سیستم ایمنی فرد قادر به پاسخ گویی مناسب نبوده و احتمال خطر بسیار بالا است.

در این بخش به این موضوع اشاره کردیم که سلول‌های ایمنی توسط عروق خونی و لنفی به طور مداوم در سراسر بدن به گشت می پردازند. اما این سلول‌ها چگونه مسیر خود را به سوی یک گره لنفاوی پیدا می‌کنند؟ و اینکه در هنگام عفونت چگونه این سلول‌ها محل دقیق حضور میکروب و محل عفونت را پیدا می‌کنند؟


هیچ نظری ارسال نشده است