پای دیابتی

مشکلات پا از عوارض رایج در بیماران دیابتی به شمار می روند. خوشبختانه مراقبت از پا می تواند بسیاری از این عوارض را مرتفع کند. در صورت بروز چنین عوارضی، مراقبت ها و توجهات روزانه ی پا موجب می گردد که عوارض رخ داده قبل از اینکه جدی شوند، شناسایی شده و تحت درمان قرار گیرند. 

ایجاد عادت های مربوط به امور مراقبت از پا در بیماران دیابتی ممکن است زمان بر بوده و نیروی زیادی از افراد بگیرد اما ضروری و مهم به شمار می آیند.

تعدادی از عوارض مرتبط با پا در بیماران دیابتی عبارتند از: پای ورزشکاران (که در معرض عفونت های قارچی قرار دارد)، پینه، زخم های سطحی تا عفونت های عمیق.

دلایل استعداد بیماران دیابتی به بیماری های پا شامل موارد زیر می شود:

1- گردش خون ضعیف - بالا بودن قند خون در بلند مدت می تواند سبب آسیب به رگ های خونی شده و میزان جریان خون به پاها را کاهش دهد. این گردش خون ضعیف می تواند سبب ضعف پوست شده و باعث ایجاد زخم گردد و یا بهبودی زخم ها را با مشکل مواجه کند. برخی از باکتری ها و قارچ ها در شرایطی که قند خون بالا باشد، قادر به رشد هستند و عفونت های باکتریایی و قارچی می توانند پوست را از بین برده و زخم ها را پیچیده کنند.

2- آسیب عصبی- آسیب به عصب می تواند به حس ضعیف در پاهای فرد دیابتی بیانجامد. در این صورت بیمار قادر به درک فشار یا زخم و جراحت در پا نیست و این به ایجاد یا تشدید زخم منجر می شود. اختلال حسی مزبور همچنین می تواند به صورت درد، سوزش، بی حسی، مور مور شدن و خستگی تظاهر کند. بیمار در صورت مواجهه با هریک از این موارد باید آن ها را با پزشک خود مطرح کند. نوروپاتی می تواند منجر به کاهش تعریق شود و این خود عاملی است که می تواند خشک شدن و ترک خوردگی پوست پا را درپی داشته باشد. در نتیجه نفوذ میکروارگانیسم ها به عمق پوست تسهیل می گردد. علاوه براین، نوروپاتی حرکتی می تواند ناهنجاری های پا را سبب شود که به دنبال آن، فشارهای وارده ممکن است سبب ایجاد آسیب در بافت های نرم گردد.

3- بیماری شریانی محیطی می تواند جریان خون لازم برای بهبود زخم و عفونت را مختل نماید.

4- هیپرگلیسمی(قند خون بالا) عملکرد سلول های نوتروفیل را مختل می سازد و سیستم دفاعی فرد میزبان کاهش می یابد. تروما و آسیب در بیماران مبتلا به یک یا چند مورد از این عوامل خطر، موجب تسریع پیشرفت زخم و کند شدن روند ترمیم آن شده و می تواند زمینه را برای ابتلا به عفونت های ثانویه هموارتر سازد.

5- تغییرات پوست- خشکی بیش از حد پوست، پوسته پوسته شدن و ترک خوردگی ممکن است نشان از اختلال خونرسانی به پوست باشد. زخم های پوستی و پینه از دیگر اختلالات پوستی به شمار می روند.این اختلالات زمینه را برای بروز زخم فراهم می کنند.

6- بدشکلی ها- ظاهر و ساختار پاها و مفاصل آن می توانند حاکی از عوارض دیابت باشند. آسیب به عصب می تواند به ناهنجاری های مفصلی و سایر بدشکلی ها منجر شود. انگشتان ممکن است که ظاهر چنگالی (claw toe) ویژه ای داشته باشند (شکل 1) و قوس پا و سایر استخوان ها و مفاصل ممکن است درهم فرو ریخته شوند (شکل 2). این از بین رفتن استخوان ها و مفاصل، آتروفی شارکوت نامیده می شود. این ناهنجاری ها بدلیل اثرات فشاری و توزیع نامناسب وزن زخم ها را تشدید می کنند.

شکل 1: پای چنگالی

شکل 2: مفصل مچ پای شارکوت

مهمترین و شایعترین بیماری پا در بیماران دیابتی زخم همراه با عفونت می باشد. در واقع بیشتر عوارض جدی زخم مربوط به عفونت های استخوانی و پوستی عمیق می باشد. قانقاریا (مرگ و از بین رفتن بافت) عارضه ای بسیار جدی است که ممکن است حتی عفونی باشد. قانقاریای پیشرفته می تواند به قطع پا منجر شود. تقریبا 5 درصد مردان و زنان مبتلا به دیابت در نهایت نیاز به قطع عضو پا یا انگشت شست دارند که خوشبختانه با کنترل قند خون و مراقبت روزانه از پا قابل پیشگیری است.

آسیب عصب (نوروپاتی) - افزایش سطح قند خون در طول زمان می تواند به اعصاب پا آسیب برساند و باعث کاهش توانایی فرد در احساس درد و فشار های وارده به پا شود. بدون این احساسات، آسیب های تصادفی به پوست، بافت نرم، استخوان و مفاصل اتفاق می افتند. با گذشت زمان، آسیب های استخوانی و مفصلی می تواند به شکل چشمگیری شکل پا را تغییر دهد. آسیب عصبی یا نوروپاتی، همچنین می تواند عضلات پا را تضعیف کند که درنتیجه، ضعف ها و ناهنجاری های پا بیشتر رخ می دهد.

احتمال ایجاد عوارض در بیمارانی که سابقه ی زخم پا دارند، بیشتر است. آسیب عصبی، گردش خون ضعیف و همچنین افزایش مزمن سطح قند خون باعث افزایش احتمال عوارض پا نیز می شود.

مهم است که کفش های مناسب بپوشید. کفش هایی که بیش از حد تنگ هستند می توانند باعث زخم های شدید شوند. از آنجا که این امر خطر ابتلا به آسیب را در پاها افزایش می دهد، باید حداقل در خانه پا برهنه باشید.

افراد مبتلا به دیابت نوع 1 حداقل به مدت پنج سال باید پای خود را سالیانه حداقل یکبار مورد ارزیابی تخصصی قرار دهند. افراد مبتلا به دیابت نوع 2 نیز باید سالی یکبار پای خود را مورد بررسی قرار دهند.

طی آزمون ارزیابی وضعیت پا، پزشک فاکتور هایی چون ضعف گردش خون، آسیب های عصبی، تغییرات پوستی و ناهنجاری ها را بررسی می کند. بیماران باید هر گونه مشکلی را که در پای خود دیده اند، ذکر کنند. یک آزمون ممکن است رفلکس های کاهش یافته یا غایب را نشان دهد یا کاهش توانایی در حس نمودن فشار، ارتعاش، سوزن زدن به پا و تغییرات دما را معلوم نماید.

برای پیشگیری از مشکلات پا در بیماران دیابتی چه اقداماتی باید انجام داد؟

کنترل سطح قند خون می تواند آسیب به رگ های خونی و عصب را که اغلب باعث عوارض پای دیابتی می شود، کاهش دهد. در صورت آسیب پا یا ایجاد زخم در ناحیه ی پا، کنترل قند خون خطر ابتلا به قطع عضو را کاهش می دهد.
مراقبت از پا بسیار مهم است، به نحوی که بیمار باید به دنبال مجموعه ای از دستورالعمل ها برای مدیریت دیابت باشد.
راهکار های زیر می توانند احتمال وقوع مشکلات را در پا کاهش دهد:
- ترک سیگار: سیگار کشیدن می تواند وضعیت قلبی و عروقی را بدتر کرده و سبب کاهش خونرسانی به ناحیه ی پا شود.
- ترک فعالیت هایی که در آنها ممکن است پا آسیب ببیند: برخی از فعالیت ها هستند که امکان آسیب دیدگی پا را بیشتر می کنند و انجام آنها به هیچ عنوان توصیه نمی شود ازجمله پیاده روی با پای برهنه، استفاده از پدهای گرمایشی یا بطری آب داغ بر روی پاها و وارد شدن به حمام قبل از تست درجه حرارت حمام.
-  در هنگام کوتاه کردن ناخن ها مراقب باشید. ناخن های شست پا را در امتداد انگشت کوتاه نمایید و لبه های تیز ناخن های خود را با سوهان برطرف کنید. هرگز پوست خود را جدا نکنید. به هیچ وجه تاول ها را باز نکنید. سعی کنید ناخن های در حال رشد پا را آزاد بگذارید. سعی کنید در صورت بروز کوچکترین مشکلی پزشکان را مطلع سازید. 
- پاهای خود را هرروز چک کنید و شستشو دهید. برای این منظور از آب گرم و صابون استفاده نمایید. به آرامی پای خود را خشک کنید و از یک کرم مرطوب کننده و یا لوسیون استفاده نمایید.
تمامی سطوح هر دو پای خود را برای بریدگی ها و ترک های پوستی، تاول، تورم و یا قرمزی مخصوصاً در نواحی بین و زیر انگشتان پا که ممکن است در صورت آسیب دیده نشود را بررسی کنید. اگر مشاهده ی تمامی قسمت های پا برای شما دشوار است میتوانید از یک آینه استفاده کنید (شکل 3) و یا از یکی از اعضای خانواده برای این کار کمک بخواهید.

شکل 3: استفاده از آینه در معاینه تمام قسمت های پا

جوراب و کفش های خود را به دقت انتخاب کنید. جوراب های پنبه ای را ترجیح دهید، چرا که پوشیدن آن ها آسان تر است . هر روز جوراب های خود را تعویض نمایید. کفش هایی انتخاب کنید که پایتان در آن ها کاملاً راحت باشد. به هیچ عنوان از کفش های تنگ استفاده نکنید (شکل 4). کفش های جدید خود را به منظور جلوگیری از هرگونه تاول های پوستی با مراقبت استفاده کنید.

شکل 4: پرهیز از استفاده از کفش تنگ

-        اگر در پاهای شما زخم یا مشکلی وجود دارد، کفش مناسب خود را سفارش دهید چرا که کفش های مخصوص خطر گسترش زخم را کاهش می دهند. قبل از این که کفش هایتان را بپوشید آن ها را بررسی کنید تا مبادا هیچ گونه شیء تیزی در داخل آن باشد. ممکن است بالشتک های نرم در قدم برداشتن و کاهش فشار کف پا کمک کنند.

-        بررسی های پزشکی پا را به تاخیر نیاندازید. غربالگری عوارض پا باید به صورت روتین انجام شود اما گاهی اوقات نادیده گرفته می شود. حداقل یکبار در سال نزد پزشک بروید و پایتان را چک کنید و اگر تغییراتی در پای خود دیدید بیشتر مراجعه کنید.

درمان مشکلات پا به حضور و شدت زخم در پاها بستگی دارد. درمان زخم های سطحی (زخم هایی که فقط ناحیه ی رویی پوست را درگیر می کند) (شکل 5) معمولاً شامل پاکسازی زخم، برداشتن پوست و بافت مرده توسط پزشک می باشد.

شکل 5: زخم سطحی پای دیابتی

اگر پا دچار عفونت شده است، عموماً تجویز آنتی بیوتیک ها ضروری است. بیمار و یا یکی از اعضای خانواده او باید زخم را تمیز کند و دو بار در روز آن را پانسمان نماید. بیمار باید تا جایی که می تواند وزن را از روی پاهای خود بردارد. این بدین معناست که بیمار نباید با پای درگیر راه برود. هنگامی که می نشینید یا دراز می کشید، پا ها باید بالا برده شوند. زخم حداقل یکبار در هفته باید توسط پزشک بررسی شود تا اطمینان حاصل گردد که زخم در حال بهبودی است.

زخم هایی که به لایه های عمیق تر پا پیشرفت می کنند (شکل 6) و عضلات و استخوان ها را نیز درگیر می کنند، معمولاً به بستری شدن نیاز دارند. آزمایشات پیشرفته ی آزمایشگاهی و بکارگیری اشعه ی ایکس ممکن است برای بیمار انجام شود و آنتی بیوتیک های درون وریدی اغلب مورد نیاز هستند. ممکن است برای برداشتن استخوان عفونی شده عمل جراحی نیاز باشد و یا جایگذاری یک قالب برای پا به منظور برداشتن فشار از روی پا ضروری شود.

ارزیابی یک بیمار مبتلا به عفونت پا دیابتی شامل سه مرحله کلیدی است: 1) تعیین میزان و شدت عفونت، 2) شناسایی عوامل زمینه ای که سبب استعداد ابتلا به عفونت و ارتقاء آن هستند 3) ارزیابی علل میکروبی.

در صورتی که قسمتی از پا و یا انگشتان پا به شدت آسیب دیده و مرده باشند، ممکن است بخشی یا تمام نواحی و بافت های مرده (قانقاریا) قطع شود. قطع عضو زمانی اتفاق می افتد که علی رغم درمان های گسترده، زخم بهبود نمی یابد و یا سلامتی بیمار توسط قانقاریا تهدید می شود. قانقاریا اگر درمان نشود، می تواند حیات فرد را به مخاطره بیندازد.

روش های زیادی برای درمان عوارض پای دیابتی مورد ارزیابی قرار گرفته اند ازجمله پانسمان های ساخته شده برای زخم، پوست رشد کرده در آزمایشگاه، موادی که بهبودی را تحریک کرده و از سلول های مبارزه گر با عفونت حمایت می کنند، تحریک الکتریکی و قرار گرفتن در معرض اکسیژن.

برای بیماران دیابتی، خطر عوارض مربوط به پا همواره وجود دارد. اگرچه برای سالم نگهداشتن آن راه هایی هست. بنابراین آموزش دردرابطه با مراقبت از پای دیابتی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و نقش فعالی در تصمیمات و مراقبت های مربوطه دارد. درحالیکذه آزمون های پزشکی مهم هستند، مراقبت روزانه از پای دیابتی بزرگترین نقش را در پیشگیری از عوارض قبل از رخداد آن ها ایفا می کند.

شکل 6: زخم عمیق پای دیابتی

------------------------------------------------

Reference: Up to date. Version 2017

ترجمه: دکتر محمد حسین پورحنیفه


هیچ نظری ارسال نشده است